Λειψοί

Άνθρωποι

Ήθη κι έθιμα

Αρραβώνας και γάμος

Αν και οι Λειψιώτες δεν αγαπούν τα συνοικέσια και το ζευγάρωμα γίνεται με πρωτοβουλία των νέων, η αίτηση (γύρεμα) του γαμπρού γίνεται με κάθε επισημότητα.

Η οικογένεια της νύφης φτιάχνει μία όμορφη ανθοδέσμη, ανάβει ένα φανάρι λαδιού και ετοιμάζει μία πιατέλα από παραδοσιακά μελωμένα ξηροτήγανα. Το Σαββατόβραδο οι γονείς της νύφης και λίγοι στενοί συγγενείς, κρατώντας τα γλυκίσματα, την ανθοδέσμη και το πατροπαράδοτο αναμμένο φανάρι- για να φέγγει- ξεκινούν για το σπίτι του γαμπρού. Αν και η όλη η διαδικασία γίνεται υπό πλήρη μυστικότητα, το νέο διαδίδεται ταχύτατα μια και το αναμμένο φανάρι γίνεται εύκολα αντιληπτό στα σοκάκια του νησιού.

Όταν πια φτάσουν στο σπίτι του γαμπρού, πριν ακόμα σερβιριστούν ο πατέρας της νύφης λέει: «Ο  σκοπός που ήρθαμε απόψε στο σπίτι σας, είναι να γυρέψουμε τον γιο σας, να τον κάνουμε παιδί μας, να του δώσουμε την κόρη μας».

Αμέσως μετά, γονείς και συγγενείς ανταλλάσσουν φιλιά ενώ ο γαμπρός συνοδευμένος από κάποιο στενό συγγενή της νύφης πηγαίνει στο σπίτι της όπου εκείνη τον περιμένει για να την πάρει και να την οδηγήσει στο σπίτι του.

Παραμονή του γάμου

Το απόγευμα της παραμονής του γάμου, στο σπίτι της νύφης στρώνεται το νυφικό κρεβάτι, με προσκεκλημένους συγγενείς και των δύο πλευρών. Συγκεκριμένα, προηγείται αγιασμός κι αμέσως μετά οι κοπέλες αρχίζουν να στρώνουν το κρεβάτι τραγουδώντας δίστιχα- τα παστικά- όπως αυτά που ακολουθούν:

·        Ήρθε η ώρα η καλή

και  υπέρ ευλογημένη

και τη δουλειά π’ αρχίζουμε

να ’ναι στερεωμένη

·        Ήρθε η ώρα η καλή

τα παστικά να πούμε

της νύφης μας και του γαμπρού

όλοι να ευχηθούμε

·        Με την ευχή της Παναγιάς

στρώνουμε το κρεβάτι

φωνάξετε της μάνας της

της πεθεράς της να ’ρτει.

 

Μετά το στρώσιμο του κρεβατιού, ρίχνουν επάνω ένα αγοράκι για να πάει γούρι και το πρώτο παιδί του ζευγαριού να είναι αρσενικό. Ακολουθούν τα κεράσματα του κόσμου με παραδοσιακά γλυκά, λικέρ και μελεκούνια, το ρίξιμο χρημάτων και χρυσών λιρών στο κρεβάτι και οι μετάνοιες των μελλονύμφων στους συγγενείς. Το ίδιο βράδυ ο γαμπρός στέλνει στο σπίτι της νύφης το μπαούλο με τα ρούχα του.

Την παραμονή του γάμου, ο πατέρας της νύφης σφάζει τα γιδοπρόβατα για το τραπέζι που θα στηθεί για τους καλεσμένους την επομένη. Το βράδυ της παραμονής στο σπίτι της νύφης οι συμπέθεροι τρώνε τα ποδοκέφαλα, φαγοπότι που θα συνεχιστεί και την επόμενη ημέρα.

Ανήμερα του γάμου

Από το πρωί φίλοι και συγγενείς εκτελούν τις δουλειές που ο καθένας τους έχει αναλάβει. Κατά το απόγευμα, τρεις ώρες πριν τελεστεί το Μυστήριο οι καμπάνες της Εκκλησίας αρχίζουν να ηχούν χαρμόσυνα, ειδοποιώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τους προσκεκλημένους. Οι συγγενείς και φίλοι του γαμπρού πηγαίνουν στο σπίτι του, το ίδιο και οι συγγενείς και οι φίλοι της νύφης. Είναι η ώρα πια να ετοιμαστεί η νύφη.  Κάποιες από τις φίλες της την ντύνουν και τη χτενίζουν ενώ άλλες τραγουδούν στροφές από τα «παστικά».

·        Νύφη τώρα που σε στολίζουνε

καμπάνες πολλές σημαίνουν

κι αγγέλοι από τους ουρανούς

ανεβοκατεβαίνουν

·        Νύφη μου ποια σε χτένισε

και που ν’ τα ποχτενίδια

μας τα ζητά ο χρυσοχός

να κάμει δαχτυλίδια

Μόλις η νύφη ετοιμαστεί, στρώνουν το δρόμο από το σπίτι της μέχρι το σπίτι του γαμπρού αλλά και την πόρτα της Εκκλησίας με μερσινιές που τις έχουν κόψει από το Μερσίνι.

Οι γονείς της νύφης, συγγενείς και φίλοι, κρατώντας τα «τσατόνια» δηλ. δώρα, ρούχα και χρυσαφικά, μία μεγάλη ανθοδέσμη, σουπιέρες με γλυκά και με τη συνοδεία οργανοπαικτών που παίζουν έναν ιδιαίτερο σκοπό πηγαίνουν στο σπίτι του γαμπρού για να τον παραλάβουν και να τον οδηγήσουν στο σπίτι της νύφης. Από εκεί θα ξεκινήσει όλη πομπή με τα όργανα και  με επικεφαλής το νέο ζευγάρι για την Εκκλησία. Οι οργανοπαίκτες σταματούν στην αυλόπορτα της Εκκλησίας.

Μετά την ολοκλήρωση του Μυστηρίου γίνεται το τρατάρισμα της μπομπονιέρας, του κουραμπιέ και στη συνέχεια στήνεται ο χορός- αν ο καιρός το επιτρέπει στην πλατεία.

Σύμφωνα με το έθιμο του τόπου αυτός που πληρώνει τα όργανα είναι αυτός που «διατάζει» το χορό και αυτός που σηκώνει τις κοπέλες να χορέψουν.

Το γλέντι του γάμου συνήθως σταματά την αυγή της επόμενης μέρας. Είναι οι ώρα που όλοι μαζί όρθιοι θα τραγουδήσουν «παστικά» που τα αποκαλούν παινέματα.

·        Ήρτε η ώρα η χρυσή

τα παστικά να πούμε

στη νύφη μας και στο γαμπρό

όλοι να ευχηθούμε

·        Ω Παναγιά μου του Λειψού

με το Μονογενή σου

στο νέο μας ανδρόγυνο

να δώσεις την ευχή Σου.

Για τη νύφη

·        Ωραία είν’ η νύφη μας

σαν του Χριστού Βαγγέλιο

είναι και τ’ αχειλάκι της

όλο χαρά και γέλιο

·        Μέσα σε μοσχοκάρυδο

νύφη μου ήσουν κρυμμένη

και με τον ανθό της λεμονιάς

ήσουνα σκεπασμένη  κ.α

Για το γαμπρό

·        Γαμπρέ, πώς ήρτες ξαφνικά

από ουράνια χώρα;

Άγγελοι τάχα σ’ έφεραν

Ετούτη δα την ώρα;

·        Γαμπρέ μου, καλορίζικος,

     χίλια χρόνια να ζήσεις

     και το στεφάνι που ’βαλες

     να το χιλιοχρονίσεις.  κ.α

Για τους συμπεθέρους

·        Συμπέθεροι να χαίρεστε

το νέο σας ζευγάρι

ως η μηλιά τα μήλα της

κι η νύχτα το φεγγάρι  κ.α

Για τον κουμπάρο

·        Κουμπάρε, που στεφάνωσες

     τα δυο μας κυπαρίσσα

     να σ’ αξιώσει ο θεός

     να κάμεις και βαφτίσα. κ.α

Και για τον προξενητή (αν υπάρχει….)

·        Ποιός ήταν ο προξενητής

που ήφαε κανέλα;

και πήγε και ηταίριασε

αϊτό με περιστέρα;

Για να κλείσουν με τους εξής στίχους:

·        Ο γάμος ετελείωσε

με ομορφιά και χάρη

ηταίριασ’ η νύφη κι ο γαμπρός

σαν ήλιος και φεγγάρι

Το έθιμο του Κλήδονα

Κάθε χρόνο, στις 23 Ιουνίου, νωρίς το πρωί, παραμονή της εορτής των γενεθλίων του Ιωάννου του Προδρόμου οι Λειψιώτες- κορίτσια και αγόρια- με το κεφάλι σκεπασμένο με ένα κόκκινο μαντήλι ξεκινούν για το κοντινότερο πηγάδι έχοντας στα χέρια τους ένα μικρό καθρέπτη και μία κανάτα.

Μόλις φτάσουν στο πηγάδι, με το καθρέπτη στο χέρι προσπαθούν να φέρουν με αντανάκλαση στην επιφάνεια του νερού την εικόνα ενός αντικειμένου από το περιβάλλον. Με βάση την εικόνα που θα σχηματισθεί προσπαθούν να ερμηνεύσουν το όνειρο που είδαν στον ύπνο τους το προηγούμενο βράδυ και το οποίο σύμφωνα με το έθιμο έχει σχέση με τον άνθρωπο που θα παντρευτούν. Στη συνέχεια παίρνουν από το πηγάδι το «αμίλητο» νερό, το οποίο φυλάσσουν μέσα στο δοχείο.

Το βράδυ της ίδιας μέρας στις γειτονιές του χωριού, παρέες κοριτσιών και αγοριών ανάβουν μεγάλες φωτιές όπου καίνε τα στεφάνια που είχαν φτιάξει την Πρωτομαγιά. Σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία αν κάποιος αντιμετωπίζει πρόβλημα δυσοσμίας με τον ιδρώτα των ποδιών του και τα τρίψει με τη στάχτη των στεφανιών, τα πόδια του δεν πρόκειται να ξαναμυρίσουν!

Μετά το κάψιμο των στεφανιών αρχίζει η τελετή του Κλήδονα. Κάθε μέλος της παρέας- όλοι ανύπαντροι-  τοποθετεί μέσα στην κανάτα με το «αμίλητο» νερό ένα προσωπικό αντικείμενο π.χ ένα δαχτυλίδι ή ένα βραχιόλι. Στη συνέχεια σκεπάζουν την κανάτα με ένα κόκκινο μαντήλι και την τοποθετούν στην ύπαιθρο όπου και θα μείνει όλο το βράδυ «για να την βλέπουν τ’ αστέρια» .

Το άλλο μεσημέρι- ημέρα γιορτής του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, η παρέα συγκεντρώνεται και πάλι. Ο καθένας βάζει στο στόμα του μία γουλιά από το «αμίλητο» νερό και αρχίζει τη βόλτα του στο χωριό, χωρίς να μπορεί να μιλήσει μια και το στόμα του είναι γεμάτο νερό. Κατά τη διάρκεια αυτής της βόλτας όποιο όνομα ακούσει πρώτο αυτό είναι το όνομα του γαμπρού ή της νύφης αντίστοιχα που θα παντρευτεί. Το βράδυ της ίδιας μέρας οι παρέες συγκεντρώνονται για μία ακόμη φορά. Τότε ένα μικρό παιδί- σκεπασμένο με ένα κόκκινο μαντήλι- βγάζει στην τύχη από την κανάτα ένα αντικείμενο στο οποίο αντιστοιχεί το τραγούδι που η παρέα είχε τραγουδήσει πρωτύτερα. Τραγούδια όπως αυτά που ακολουθούν συνοδεύουν γέλια και πειράγματα.

Φέρτε κλειδί ασημικό

φέρτε μαργαριτάρι

ν’ ανοίξουμε τον Κλήδονα

τ’ Αη-Γιαννιού τη χάρη.

Ανοίξτε τον κλήδονα

να βγει η χαριτωμένη

η κόρη μας η λυγερή

η πολυαγαπημένη

Μήλο βάλε στον κλήδονα

κι εγώ κρατώ βελόνα

του χρόνου σαν και σήμερα

να βάλουν αρραβώνα

Οι λεύτεροι κι οι λεύτερες

να γένουνε ζευγάρια

σμίγοντας τα ασημικά

με τα μαργαριτάρια.

Ποιος είναι και μοιάζει τ’ αετού

Με κοραλένιο στόμα

οπού ’χει αλαβάστρινο

το θεϊκό του σώμα;

Ποια είναι ο λεμονανθός

έτοιμος για ν’ ανοίξει;

Σημάδι δώσε κλήδονα

για να μας τ’ αποδείξει.